Het houten trammetje dat langs de Douro ratelt, is ouder dan de meeste mensen die erin meerijden. De Brill-28-rijtuigen van Linha 1 rolden in de jaren twintig voor het eerst uit de eigen werkplaatsen van Porto, en sindsdien vervoeren ze in de een of andere vorm passagiers langs de rivieroever. Stap je in, dan rijd je niet in een replica of een toeristische curiositeit. Je rijdt in een stuk Porto dat al bijna een eeuw bij de stad hoort.

Linha 1 volgt de noordelijke oever van de Douro vanaf het historische centrum tot aan de kustwijk Foz, een rit van zo'n 40 minuten langs gotische kerken, actieve havens, de torenhoge boog van de Ponte da Arrábida en de oudste vuurtoren van Europa. Het gepolijste houten interieur, de koperen bedieningshendels en het gerinkel van de bel van de bestuurder zijn allemaal origineel, en de route zelf volgt het tracé van de allereerste tramlijn van de stad, geopend in 1872. Weinig ritten in Europa bieden zoveel geschiedenis voor één kaartje.

Mijn advies: zie de tram als meer dan een manier om van A naar B te komen. Trek er een rustige ochtend voor uit. Stap in bij Infante, naast de vergulde Igreja de São Francisco, bemachtig een plek aan de zuidkant voor het uitzicht op de rivier en laat je door het rijtuig naar Passeio Alegre brengen, aan de rand van de Atlantische Oceaan. Van daaruit wandel je over de boulevard naar de vuurtoren Farol de Felgueiras, kijk je hoe de golven op de zeewering breken en lunch je in een van de cafés langs de kustpromenade van Foz, voordat je de tram terug neemt. Het is zo'n kleine, volmaakte dag in Porto die je nog lang bijblijft, lang nadat de grotere bezienswaardigheden door elkaar zijn gaan lopen.

Ik kom sinds 2001 in Portugal en samen met mijn Portugese vrouw heb ik in elk seizoen met Linha 1 gereden, van stille winterochtenden waarop je het rijtuig bijna voor jezelf hebt tot drukke zomermiddagen waarop de rijen zich vanaf Infante ver uitstrekken. In deze gids deel ik wat we hebben geleerd, zodat je je rit op het juiste moment kunt plannen, weet bij welke haltes het de moeite waard is om uit te stappen en het meeste uit een middag in Foz aan het eind van de lijn haalt.
Gerelateerde artikelen: Wandeltocht door Porto - Top 10 Porto

De tram vertrekt bij de gotische Igreja de São Francisco

Een enkele rit kost € 6,00 voor volwassenen en € 3,50 voor kinderen van 4 tot 12 jaar, die je bij het instappen rechtstreeks aan de bestuurder betaalt. Wil je op één dag heen en terug, dan is het '2 trips'-ticket van € 8,00 voordeliger, en er is ook een 2-dagenpas met onbeperkt reizen voor € 12,00 voor volwassenen en € 6,00 voor kinderen. Eén ding om op te letten: deze tickets gelden alleen voor het historische tramnet, dus verwacht niet dat ze geldig zijn in de metro, de bussen of de funiculaire.

De trams rijden ongeveer elke twintig minuten, tussen 9.00 en 20.00 uur. De dienstregeling verandert wel per seizoen, dus ik zou altijd de officiële STCP-website (www.stcp.pt) checken voordat je vertrekt, zeker in de winter wanneer er minder ritten zijn.

Een paar dingen die ik heb geleerd van de vele keren dat ik deze lijn door de jaren heen heb gereden. Zorg voor een plek aan de zuidkant van het rijtuig. Dat is de kant die de Douro volgt, en het uitzicht op Vila Nova de Gaia en de rivier maakt de rit onvergetelijk. Zit je aan de verkeerde kant, dan kijk je veertig minuten lang tegen pakhuismuren aan, en dat is niet echt de bedoeling.

De timing is belangrijker dan mensen denken. In de zomer kan de rij bij Infante van het einde van de ochtend tot de vroege middag zo lang zijn dat je één of twee trams moet laten gaan, en eenmaal aan boord sta je misschien de hele rit. De rit zelf is hier de attractie, dus een propvol rijtuig doet het doel toch wel teniet. Mik op de eerste trams rond 9.00 uur of wacht tot na 17.00 uur, wanneer het licht langs de rivier toch op zijn mooist is. Kom je aan en kronkelt er een rij vanaf de halte, dan is mijn eerlijke advies: sla hem over en loop naar de halte van bus 500.

Als de rij hopeloos aanvoelt, is bus 500 het verstandige alternatief. Die rijdt dezelfde route van Praça da Liberdade naar Foz en verder naar Matosinhos, kost slechts € 2,50 en brengt je veel sneller naar de kust. Je mist het houten rijtuig en het gerinkel van de bel, maar als je alleen Foz wilt bereiken voor een middag aan zee, doet de bus prima zijn werk. Op een drukke dag zou ik de tram als een enkele reis zien: rij 's ochtends naar Passeio Alegre wanneer de rijen het kortst zijn en neem de bus terug wanneer je weer terug wilt.

Linha 1 doet dertien haltes aan op de rit van Infante naar Passeio Alegre, en hoewel de volledige rit zo'n veertig minuten duurt, hoef je hem niet als één tocht van begin tot eind te zien. Sommige van de interessantste haltes liggen midden op de route. De kaart hieronder toont de volledige route en alle haltes op volgorde, zodat je kunt bepalen waar je de rit wilt onderbreken. Zoom in om alle punten duidelijk te zien.

Haltes langs de route: 1) Infante 2) Alfândega 3) Monchique 4) Cais das Pedras 5) Museu do Carro Elétrico 6) Bicalho 7) Ponte Arrábida 8) Encosta da Arrábida 9) Ouro 10) Fluvial 11) Dona Leonor 12) Cantareira 13) Passeio Alegre

Het interieur van de tram stamt uit de jaren dertig

Dertien haltes klinkt veel, en in de praktijk wil je maar bij een handvol echt uitstappen. De haltes die ik hieronder heb uitgekozen, zijn de moeite waard, of dat nu is om het uitzicht, de geschiedenis, of de kans om uit de tram te stappen en een hoekje van Porto te ontdekken dat je anders misschien nooit zou zien.

Halte 1 - Infante
Bij Infante begint vrijwel elke rit met Linha 1. De halte ligt pal onder de Igreja de São Francisco, een gotische kerk met een sobere stenen gevel die een van de meest spectaculaire barokke interieurs van Portugal verbergt, waar meer dan 100 kg bladgoud het houtsnijwerk bedekt. Achter je klimt de Ribeira tegen de heuvel op in een wirwar van middeleeuwse steegjes, en aan je voeten stroomt de Douro voorbij.
Als beginpunt van de route stappen hier de meeste passagiers in en ontstaan op drukke dagen de rijen.

Halte 13 - Passeio Alegre (Foz)
Passeio Alegre is het eindpunt en een prima plek om de rest van de middag door te brengen. Je stapt uit aan de rand van de Jardim do Passeio Alegre, een schaduwrijk park met palmbomen en fonteinen, met een kleine midgetgolfbaan die hier al decennia ligt.

Vanaf het park loop je in vijf minuten naar de monding van de Douro en de vuurtoren Farol de Felgueiras, die op een lange stenen golfbreker staat die de volle kracht van de Atlantische Oceaan te verduren krijgt. Op winderige dagen slaan de golven dwars over de muur heen. Vanaf de vuurtoren loopt de boulevard noordwaarts langs de Pérgola da Foz naar de stranden Praia do Ouriço en Praia dos Ingleses, met onderweg cafés en visrestaurants voor de lunch.

Halte 12 - Cantareira
Cantareira is mijn favoriete plek om uit de tram te stappen. Het is een kleine vissershaven die nog echt in bedrijf is, waar de boten nog altijd in beschut water dobberen en de vissers ernaast hun netten repareren, een rustig hoekje van het oude Foz dat op de een of andere manier zijn karakter heeft behouden. Verscholen naast de haven staat de Farol de São Miguel-o-Anjo, de oudste vuurtoren van Europa, uit 1527 en een bouwwerk waar je zo voorbijloopt als je niet weet dat hij er staat.

Vanaf hier is het een aangename wandeling van een kwartier langs de rivier naar Passeio Alegre en de monding van de Douro. Dit is het stuk van de route dat je wat mij betreft echt niet mag overslaan. Het pad is vlak, de uitzichten worden onderweg steeds weidser, en je komt te voet bij de vuurtoren en de Atlantische Oceaan aan in plaats van door een tramraam.

Halte 5 - Museu do Carro Elétrico
Als de Brill-28-rijtuigen je hart hebben gestolen, is dit de halte om uit te stappen. Het Trammuseum ligt er recht tegenover, in de voormalige elektriciteitscentrale van Massarelos die ooit het hele netwerk van stroom voorzag, en in de remise van STCP ernaast, die nog volop in gebruik is, worden de rijtuigen tussen de diensten door onderhouden. Een bezoek duurt ongeveer een uur en vertelt het hele verhaal van de trams van Porto, van de door muildieren getrokken Americanos uit de jaren 1870 tot de historische lijn waar je net mee hebt gereden.

Halte 2 - Alfândega
Alfândega ligt tegenover het imposante negentiende-eeuwse douanekantoor van Porto, een enorm granieten gebouw dat nu dienstdoet als congrescentrum en het Museum voor Transport en Communicatie huisvest. Op een paar minuten lopen ligt World of Discoveries, een interactief museum over het tijdperk van de Portugese ontdekkingsreizen dat het bijzonder goed doet bij gezinnen met kinderen.

Als je er de benen voor hebt, leidt de steile klim tegen de heuvel achter de halte naar de Miradouro Bandeirinha da Saúde, een rustig uitzichtpunt met een mooi zicht terug over de Douro en de daken van de Ribeira.

Halte 7 - Ponte Arrábida
De tram rijdt pal onder de Ponte da Arrábida door, een enkele betonnen boog die 270 meter over de Douro overspant en hoog boven je hoofd de snelweg A1 draagt. Bij de opening in 1963 was het de langste betonnen boogbrug ter wereld, en ook nu nog is de schaal ervan van onderaf indrukwekkend.

Wie geen hoogtevrees heeft, kan met de Porto Bridge Climb onder begeleiding de trap beklimmen die in de onderste boog is gebouwd, met als eindpunt 70 meter boven de rivier en uitzicht terug over de stad en naar de kust.

De schitterende brug Ponte Arrábida

Halte 10 - Fluvial
Fluvial ligt aan de oostelijke rand van de parken en open ruimtes die de wijk Foz omzomen en verder westwaarts doorlopen tot aan de monding van de Douro. Het kleine park naast de halte is de Jardim do Cálem, die uitkijkt over de zandbanken en getijdenmoerassen van het Observatório das Aves, een gebied waar veel zeevogels komen foerageren. Ook dit is een mooie plek om uit de tram te stappen.

De wandeling van een half uur van Fluvial naar Passeio Alegre over de Promenade Foz do Douro is vlak, schilderachtig en een van de mooiste stukken rivieroever van de stad.

De getijdenmoerassen van het Observatório das Aves

Halte 9 - Ouro
De halte Ouro zelf is onopvallend, maar het is het vertrekpunt voor een korte veerboottocht naar de overkant van de rivier, naar Afurada, een klein vissersstadje op de zuidoever waar het toerisme grotendeels aan voorbij is gegaan. Je steekt over met de Flor de Gás, een kleine passagiersveerboot die de hele dag door regelmatig vaart. Aan de overkant vind je een rustige gemeenschap aan het water waar de boten nog dagelijks uitvaren en waar je tussen de middag aan de Rua Costa Goodolfim van de grill enkele van de lekkerste verse vissen van de omgeving van Porto op je bord krijgt.

De waterkant van Afurada, gezien vanaf tramhalte Ouro

Als je vandaag met Linha 1 meerijdt, leg je niet zomaar een schilderachtige route af. Je volgt precies het tracé van de allereerste tramlijn van Porto, ruim 150 jaar geleden geopend.

De eerste rijtuigen verschenen in 1872 langs de Douro, getrokken door muildieren en rijdend over dezelfde rails tussen de stad en Foz die Linha 1 vandaag gebruikt. De lokale bevolking noemde ze "Americanos", naar de Amerikaanse en Britse bedrijven die ze importeerden. In 1895 werd de lijn geëlektrificeerd, waarmee Porto een van de eerste steden op het Iberisch Schiereiland was met elektrische trams. De houten Brill-28-rijtuigen waarin je nu rijdt kwamen een paar decennia later, gebouwd in de eigen werkplaatsen van Porto in de jaren twintig en dertig.

Tegen het einde van de jaren veertig was het tramnet van de stad uitgegroeid tot meer dan 80 kilometer spoor en stond het op zijn hoogtepunt. De neergang die volgde ging snel. Vanaf de jaren zestig gold de bus als het moderne alternatief, de lijnen werden een voor een gesloten en in 1994 verdween de oorspronkelijke route langs de rivier helemaal. Acht jaar lang reed er geen enkele tram meer langs de Douro.

Wat de lijn redde, was de groeiende waardering voor wat verloren was gegaan. Het Trammuseum opende in 1992 en behoedde de historische rijtuigen voor de sloop, en tussen 2002 en 2003 werd Linha 1 hersteld en heropend, niet als openbaar massavervoer maar als historische lijn. Van alle routes die ooit kriskras door de stad liepen, was dit de lijn die Porto niet kon missen.

Foz is een van mijn favoriete hoekjes van Porto, en de perfecte afsluiter van de tramrit. Na de nauwe kasseisteegjes en de drukte van het historische centrum zijn de open boulevards, groene parken en zeelucht een verademing. Hier komen de inwoners van Porto op zondagmiddag wandelen, en de wijk heeft de rustige, welvarende sfeer van een kustbuurt die al heel lang zijn eigen tempo aanhoudt.

Loop vanaf de tramhalte Passeio Alegre door de Jardim do Passeio Alegre richting de riviermonding en je komt uit bij de vuurtoren Farol de Felgueiras, die op een lange stenen golfbreker staat waar de Douro uitmondt in de Atlantische Oceaan. Op winderige dagen slaan de golven vol over de muur heen en krijg je het opspattende zeewater over je heen, of je dat nu wilt of niet. Vanaf de vuurtoren loopt de promenade noordwaarts langs de kust, voorbij de Pérgola da Foz, een zuilengalerij uit de jaren dertig die is uitgegroeid tot een van de meest gefotografeerde plekken van de stad.

Voorbij de pergola liggen de kleine zandstrandjes Praia do Ouriço en Praia dos Ingleses, allebei populair bij Portugese gezinnen en ideaal om een uurtje of twee lekker niets te doen. Het historische Forte de São João Baptista ligt ertussenin, en langs de promenade staan cafés en visrestaurants voor het geval je toe bent aan een lichte lunch met uitzicht op zee. In de zomer is de wind van de Atlantische Oceaan verfrissend na de hitte van de stad. In de winter is hij fris, in de ware zin van het woord, en wil je een jas aan.

Als je er klaar voor bent om terug te gaan, vertrekt de tram vanaf Passeio Alegre over dezelfde schilderachtige route. Wil je liever snel terug in het centrum zijn, dan is bus 500 sneller en goedkoper.