Guimarães zajmuje wyjątkowe miejsce w historii Portugalii. To tutaj narodził się naród, bo właśnie tu urodził się i wychował Afonso Henriques, pierwszy król Portugalii, zanim zabrał się za tworzenie niezależnego królestwa. Ta historia jest wyryta w każdym granitowym murze i każdej brukowanej uliczce, a miastu nadaje charakter i autentyczność, które czuć od chwili przyjazdu.

To, co moim zdaniem sprawia, że warto odwiedzić Guimarães, to jednak nie tylko historia. Przejdź się po starym mieście, a odkryjesz miasto, które nosi swoje średniowieczne dziedzictwo z dumą, od dawnego kamiennego zamku na szczycie wzgórza po pałac książęcy i plątaninę tradycyjnych uliczek wypełniających miasto poniżej.

Odwiedzam Guimarães od 2001 roku i jest to jedno z tych miejsc, które zawsze z przyjemnością pokazuję znajomym i rodzinie, czy to spacerując urokliwymi uliczkami, czy wjeżdżając kolejką linową na Penhę w słoneczny wiosenny dzień.

Ten przewodnik obejmuje to, co uważam za najlepsze zabytki i atrakcje Guimarães, od słynnych obiektów po te mniej znane. Czy jesteś tu na jednodniowej wycieczce z Porto, czy zostajesz dłużej, żeby poznać okolicę, jest tu znacznie więcej do odkrycia, niż mogłoby się wydawać.
Powiązane artykuły: Guimarães, wprowadzenie - Wycieczki jednodniowe z Porto

Oto najciekawsze punkty Guimarães, zabytki, których moim zdaniem nie można pominąć podczas wizyty. Poniżej tej sekcji znajdziesz interaktywną mapę, która pomoże ci zaplanować wyjazd, a dalej szczegółowe opisy każdego z miejsc.

Castelo de Guimarães

Zamek na wzgórzu, w którym w 1110 roku urodził się pierwszy król Portugalii, Afonso Henriques. Wejdź na 28-metrowy donżon, żeby zobaczyć jedne z najlepszych widoków na miasto.

Paço dos Duques de Bragança

Piętnastowieczny pałac zbudowany w stylu bliższym burgundzkiej rezydencji niż portugalskiej architekturze. Ponad 60 sal pełnych gobelinów, broni i mebli z epoki, a do tego wciąż pełni funkcję oficjalnej rezydencji prezydenckiej.

Largo da Oliveira

Serce starego miasta, średniowieczny plac otoczony dawnym ratuszem, czternastowieczną gotycką kapliczką i drzewem oliwnym, od którego plac wziął nazwę.

Igreja de Nossa Senhora da Oliveira

Gotycki kościół o korzeniach sięgających 950 roku, w którym znajduje się jeden z najpiękniejszych średniowiecznych srebrnych ołtarzy w Portugalii. W przylegającym klasztorze mieści się dziś Museu de Alberto Sampaio.

Muralhas de Guimarães

Najlepiej zachowany odcinek średniowiecznych murów biegnie wzdłuż Avenida Alberto Sampaio, gdzie możesz przejść się dawnymi murami obronnymi ponad miastem.

Igreja de São Miguel do Castelo

Maleńka romańska kaplica tuż za murami zamku. W środku wciąż stoi oryginalna chrzcielnica, w której w 1106 roku ochrzczono Afonsa Henriquesa.

Igreja dos Santos Passos

Barokowy kościół z dwiema wieżami zamykający perspektywę Jardim da Alameda. Jego bogato zdobiona fasada należy do najczęściej fotografowanych widoków w Guimarães.

Penha

Zalesione wzgórze na południe od miasta, poprzecinane szlakami wijącymi się wśród ogromnych granitowych głazów. Wjedź kolejką linową i zejdź pieszo albo poświęć pół dnia na szlaki i sanktuarium na szczycie.

Citânia de Briteiros (15 km od Guimarães)

Pozostałości grodziska z epoki żelaza, z ponad 150 okrągłymi kamiennymi domostwami i brukowanymi uliczkami, jedno z najlepszych miejsc w Portugalii, żeby zobaczyć, jak żyły przedrzymskie społeczności celtyckie.

Interaktywna mapa poniżej pokazuje główne atrakcje turystyczne w Guimarães. (Uwaga: oddal widok, żeby zobaczyć wszystkie znaczniki dotyczące wzgórza Penha).

 

Legenda: 1) Castelo de Guimarães 2) Paço dos Duques de Bragança 3) Igreja de Nossa Senhora da Oliveira 4) Igreja de São Miguel do Castelo 5) Santuário da Penha e Monte da Penha 6) Praça de São Tiago 7) Igreja de São Francisco 8) Convento de Santa Marinha da Costa 9) Igreja do Carmo 10) Padrão do Salado 11) Casa da Memória de Guimarães 12) Igreja dos Santos Passos 13) Antiga Câmara Municipal 14) Câmara Municipal de Guimarães 15) Teleférico da Penha 16) Convento de Santo António dos Capuchos 17) Basílica de São Pedro 18) Aqui Nasceu Portugal 19) Punkt widokowy Papa Pio IX
Zabytki regionu Guimarães 20) Citânia de Briteiros 21) Basílica de São Torcato 22) Klasztor Santa Maria de Pombeiro 23) Castelo de Arnóia 24) Parque Aquático de Fafe

Jeśli jesteś w Guimarães po raz pierwszy, wycieczka w małej grupie to świetny sposób, żeby poznać historie kryjące się za zabytkami i uniknąć kłopotów z transportem publicznym. Od siedmiu lat współpracuję z GetYourGuide, a do najlepszych wycieczek po Guimarães w ich ofercie należą:

Zamek w Guimarães ufundowała w 959 roku hrabina Mumadona Dias, jedna z najpotężniejszych postaci północno-zachodniej części Półwyspu Iberyjskiego, aby bronić pobliskiego klasztoru przed najazdami wikingów i Maurów. Wzniesiono go bezpośrednio na granitowej wychodni skalnej Monte Latito, więc naturalna skała stanowi część fundamentów zamku, co do dziś wyraźnie widać.

Miejsce zamku w historii Portugalii przypieczętował rok 1110, kiedy urodził się tu Afonso Henriques, przyszły pierwszy król Portugalii. Prawdziwy przełom nastąpił jednak w 1128 roku, gdy Afonso Henriques stoczył bitwę pod São Mamede tuż za murami zamku i pokonał wojska własnej matki, Teresy Leońskiej. Ten mało prawdopodobny konflikt rodzinny wytyczył drogę do portugalskiej niepodległości i właśnie dlatego zamek nazywany jest „kolebką Portugalii".

To, co stoi tu dzisiaj, to pierścień solidnych kamiennych murów z ośmioma wieżami i 28-metrowym donżonem na planie kwadratu, dobudowanym w XIII wieku. Przyjrzyj się uważnie donżonowi, a zauważysz, że pierwotne wejście znajduje się kilka metrów nad poziomem gruntu, a dostać się do niego można było tylko po zdejmowanej drewnianej drabinie, stanowiącej ostatnią linię obrony. Widoki z góry warte są wspinaczki.

Przez stulecia zamek był zaniedbany, pełnił nawet przez pewien czas funkcję więzienia, a pojawiały się poważne pomysły, by rozebrać go na kamień brukowy. Uratowało go wyłącznie symboliczne znaczenie, a wielka renowacja w latach 40. XX wieku przywróciła mu formę zbliżoną do średniowiecznej.

Pałac Książąt Bragança powstał w XV wieku z inicjatywy Afonsa, pierwszego księcia Bragança, arystokraty, który spędził trochę czasu na dworze burgundzkim i chciał przenieść tamten styl do Portugalii. Efekt nie ma odpowiednika w całym kraju: 39 cylindrycznych kominów inspirowanych dworami północnej Europy, blanki nadające budowli wygląd warownego zamku i gotycki krużganek o niemal klasztornym charakterze.

W środku największe wrażenie robią wielkie sale, w których drewniane stropy wykonano technikami ciesielstwa okrętowego, a belki ukształtowano na wzór odwróconych kadłubów statków. Flamandzkie gobeliny przedstawiające portugalski podbój Afryki Północnej należą do najważniejszych w Portugalii, to w gruncie rzeczy XV-wieczne sceny batalistyczne opowiedziane nicią. Jest też kolekcja broni, która śledzi przejście od mieczy i kolczug do wczesnej broni palnej.

Warto wiedzieć o jednym pomieszczeniu: Sala dos Passos Perdidos, czyli Sala Straconych Kroków, wzięła nazwę od gości, którzy przechadzali się tam i z powrotem, czekając na audiencję u księcia.

Podobnie jak górujący nad nim zamek, pałac przez stulecia stał opuszczony. Renowacja w latach 30. XX wieku była gruntowna, choć nie obyło się bez kontrowersji, bo część budowli odtworzono na nowo, okazalej niż w oryginale.

XVII-wieczne gobeliny wiszące w Paço dos Duques de Bragança

Kościół Matki Bożej od Drzewa Oliwnego stoi w sercu Guimarães od X wieku, kiedy hrabina Mumadona ufundowała w tym miejscu klasztor. Obecna gotycka budowla pochodzi z XIV wieku i powstała na zlecenie króla Jana I dla uczczenia jego zwycięstwa w bitwie pod Aljubarrotą w 1385 roku.

Nazwa kościoła wiąże się z historią, której trudno się oprzeć. W 1342 roku martwy, wyschnięty pień oliwki stojący na placu i podtrzymujący krzyż nagle wypuścił liście. Cud ugruntował sławę kościoła, a oliwka będąca potomkiem tamtego drzewa rośnie na placu do dziś, posadzona ponownie w 1985 roku, by legenda nie umarła.

W środku kościół jest nawarstwieniem stuleci. Dolne partie dzwonnicy i fragmenty nieregularnie ukształtowanego krużganka są romańskie, to pozostałości pierwotnego klasztoru Mumadony, sama wieża nosi zaś manuelińskie detale z epoki wielkich odkryć. Malowany drewniany strop w błękitach i złocie oraz złocona snycerka kaplicy zasługują na chwilę uwagi.

Sąsiadujące z kościołem Museu de Alberto Sampaio kryje dwa niezwykłe obiekty: przenośny ołtarz ze złoconego srebra, który Jan I miał podobno zabrać ze sobą pod Aljubarrotę, oraz pikowaną tunikę bojową, którą miał na sobie tego dnia, jeden z najlepiej zachowanych elementów średniowiecznego ubioru wojskowego w Europie.

Ta niewielka granitowa kaplica stoi tuż poza murami zamku i słynie przede wszystkim jako miejsce chrztu Afonsa Henriquesa, prawdopodobnie około 1111 roku, choć na większości tablic wciąż widnieje tradycyjna data 1106. W środku nadal stoi oryginalna kamienna chrzcielnica, a jej brązową pokrywę dodano w XIX wieku, żeby zwiedzający przestali odłupywać sobie pamiątki.

Kaplica, zbudowana z tego samego miejscowego granitu co zamek, wygląda niemal jak budowla wojskowa: wąskie okienka szczelinowe, które mogłyby służyć też za obronne punkty obserwacyjne, grube mury, żadnych dekoracji. Posadzkę tworzą w całości płyty nagrobne rycerzy i możnych, którzy walczyli u boku Afonsa Henriquesa pod São Mamede, a niektóre oznaczono jedynie wykutym mieczem, bo nazwiska się zatarły.

Jak wiele miejsc w Guimarães, i ta kaplica przez stulecia popadała w zapomnienie, służyła nawet jako skład siana, zanim ją odrestaurowano w czasach, gdy dziewiętnastowieczny romantyzm na nowo rozbudził zainteresowanie historią narodzin Portugalii.

Mury miejskie opowiadają historię Guimarães, które z twierdzy na wzgórzu wyrosło na pełnoprawne średniowieczne miasto. Pierwsze mury otaczały górne miasto wokół zamku, ale gdy przybywało kupców, w XIII i XIV wieku za panowania króla Dinisa powstał drugi, szerszy pierścień, spinający w jedną całość dwie dotąd osobne i często rywalizujące ze sobą społeczności: miasto zamkowe i miasto klasztorne.

Najbardziej rozpoznawalnym fragmentem jest Torre da Alfândega, która nosi napis „Aqui Nasceu Portugal” (tu narodziła się Portugalia) i stała się nieoficjalnym logo miasta. Sporą część reszty rozebrano w XIX wieku, kiedy mury uznano za przeszkodę dla nowoczesnego ruchu, a kamień wykorzystano do budowy właśnie tych ulic, po których dziś chodzisz.

Najlepiej zachowany odcinek biegnie wzdłuż Avenida Alberto Sampaio, gdzie można przejść się po murach i spojrzeć w dół na tyły średniowiecznych domów, które przez stulecia wrosły w mury.

Monte da Penha to idealna przeciwwaga dla poranka spędzonego na starówce. To zalesione wzgórze na południe od Guimarães porastają wiekowe kasztany i dęby, a szlaki wiją się między ogromnymi granitowymi głazami, którym erozja nadała dziwaczne, zaokrąglone kształty. Przez wieki mieszkańcy wykuwali w niektórych skałach stopnie, a małe jaskinie zamieniali w kapliczki i schronienia na piknik.

Sanktuarium na szczycie to nietypowa budowla. Zaprojektował je architekt José Marques da Silva, a powstawało w latach 1930–1947 z tego samego szarego granitu co okoliczne głazy, więc z daleka wygląda niemal jak część góry. Z bliska uderzają czyste linie art déco i ostra geometria, zupełnie inne niż w barokowych kościołach na dole, w mieście. W środku witraże, które zaprojektował João de Sousa Araújo, wypełniają granitowe wnętrze kolorem, kiedy światło padnie odpowiednio.

Niedaleko szczytu posąg papieża Piusa IX wyznacza jeden z najlepszych punktów widokowych, z niczym niezakłóconym widokiem na zamek w Guimarães daleko w dole. Jest tu także mała, pobielona kaplica z 1702 roku, przypominająca, że ludzie pielgrzymowali na to wzgórze na długo przed powstaniem sanktuarium.

Teleférico da Penha, uruchomiony w 1995 roku, był pierwszą kolejką linową w Portugalii i pozostaje najłatwiejszym sposobem, żeby dostać się na górę. Trasa liczy 1,7 kilometra, pokonuje 400 metrów w pionie w jakieś siedem do dziesięciu minut i przenosi cię ze średniowiecznych uliczek miasta na zalesiony szczyt. Przejazd w jedną stronę kosztuje 5,00 €, a bilet powrotny 10,00 €.

Pilnuj tylko godziny zamknięcia, bo inaczej czeka cię długi marsz w dół, o czym sam boleśnie się przekonałem pewnego wieczoru, jeszcze zanim w Portugalii pojawiła się wygoda w postaci Ubera.

Wtopiony w stoki wzgórza Penha i niemal niewidoczny z miasta leżącego poniżej, ten dawny klasztor to miejsce, do którego najbardziej opłaca się nadłożyć drogi w Guimarães. Ufundowała go w 1154 roku królowa Mafalda, żona Afonsa Henriquesa, która według legendy ślubowała jego budowę po tym, jak przeżyła ciężki poród, i poświęciła go świętej Marynie, patronce kobiet spodziewających się dziecka.

W budynku nawarstwiają się całe stulecia historii. Najstarsze łuki zdradzają ceglane detale w stylu mudéjar, rzadki ślad wpływów mauretańskich tak daleko na północy, a korytarze wyłożono monumentalnymi osiemnastowiecznymi panelami azulejos przedstawiającymi życie świętego Augustyna, z postaciami niemal naturalnej wielkości, które miały uczyć pokory mnichów mijających je codziennie. W ogrodach ozdobnych barokowe schody wodne nawiązują do układu Bom Jesus w Bradze, a szmer spływającej wody towarzyszy ci na kolejnych tarasach.

Pożar w 1951 roku strawił większość wnętrz, choć co zdumiewające, panele z azulejos przetrwały niemal nienaruszone. Odbudową i późniejszym przekształceniem w pousadę w latach 70. zajął się Fernando Távora, jeden z twórców szkoły architektonicznej w Porto, który zachował widoczne blizny dawnego klasztoru, dodając jednocześnie nowoczesne wygody. Nie trzeba być gościem, żeby zwiedzić krużganki, ogrody i kościół, a z terenu posiadłości rozciąga się jeden z najlepiej skomponowanych widoków na leżący poniżej zamek w Guimarães.

Padrão do Salado stoi tuż przed kościołem Igreja de Nossa Senhora da Oliveira i łatwo go minąć, nie zwracając na niego uwagi. Ale ten niewielki gotycki baldachim, wzniesiony w 1342 roku, to jeden z nielicznych zachowanych w Portugalii portyków upamiętniających.

Jego budowę zlecił król Afonso IV, aby upamiętnić zarówno swoje zwycięstwo w bitwie pod Salado, jak i cud drzewa oliwnego. Cztery ostrołuki zbiegają się w centralnym krzyżu (zastąpionym w XVI wieku manuelińskim, rozpoznawalnym po rzeźbieniu przypominającym linę), a jeśli przyjrzysz się uważnie głowicom filarów, dostrzeżesz drobne, zniszczone przez czas płaskorzeźby głów i liści, symbolizujące różne stany społeczne. Zaprojektowano go jako kapliczkę pod gołym niebem, w której pielgrzymi mogli się modlić bez wchodzenia do kościoła, a przez stulecia pełnił też funkcję oficjalnego miejsca spotkań miejskich cechów i kupców.

Muzeum zajmuje dawne zabudowania klasztorne przylegające do Igreja de Nossa Senhora da Oliveira, a jego dwa najważniejsze eksponaty opisujemy w tamtej części: bojową tunikę Jana I spod Aljubarroty oraz przenośny ołtarz ze srebra złoconego. Ale kryje się tu znacznie więcej, niż sugerują te dwa obiekty.

Już sama sceneria jest częścią atrakcji. Krużganek ma kształt trapezu, a nie zwyczajowego idealnego kwadratu, bo wciśnięto go w średniowieczny układ ulic, i warto przyjrzeć się kolumnom: na każdej głowicy wyrzeźbiono inne bestie, sceny biblijne i motywy roślinne, żadne dwie nie są takie same, to indywidualne sygnatury trzynastowiecznych kamieniarzy.

Zgromadzona w środku kolekcja pochodzi z kościołów i klasztorów z całego regionu, które w XIX wieku zlikwidowano lub które popadły w ruinę, co czyni z tego miejsca swego rodzaju centrum ratunkowe dla utraconej sztuki sakralnej północnej Portugalii. Wśród najciekawszych eksponatów są wapienne figury świętych z XIV i XV wieku, na których wciąż widać ślady pierwotnej polichromii, oraz sala ze srebrnymi krzyżami procesyjnymi, pokazująca przejście od ciężkich form romańskich do delikatnego stylu manuelińskiego. W dawnym kapitularzu warto odszukać szesnastowieczne freski odkryte podczas prac konserwatorskich.

Główny plac Guimarães leży tuż poza linią dawnych murów średniowiecznych, a jego nazwa zdradza pochodzenie: „Toural” wywodzi się od słowa touro (byk), co przypomina, że odbywał się tu kiedyś zakurzony targ bydła i walki byków. Dziś to elegancka, otwarta przestrzeń otoczona symetrycznymi osiemnastowiecznymi fasadami, wzniesionymi po rozebraniu starych murów.

Przy przebudowie w 2012 roku dodano kilka sprytnych detali, o których warto wiedzieć. Nawierzchnia z bazaltu i kwarcu to w rzeczywistości mapa topograficzna historycznego centrum, a wtopione w bruk linie z białego marmuru wyznaczają dokładny przebieg zburzonych murów średniowiecznych. Szesnastowieczną fontannę ze środka placu usunięto w 1873 roku; wróciła na swoje miejsce dopiero przy okazji tej renowacji, blisko 140 lat później.

Piętnaście kilometrów na północ od Bragi, na szczycie wzgórza, leżą ruiny Citânia de Briteiros, czyli to, co zostało z celtyckiej osady zamieszkiwanej być może przez tysiąc osób jeszcze przed przybyciem Rzymian. Zachowało się ponad 150 okrągłych kamiennych domów, rozmieszczonych nie przypadkowo, lecz w otoczonych murami rodzinnych zagrodach połączonych brukowanymi uliczkami. Taki układ sugeruje społeczność znacznie lepiej zorganizowaną, niż wskazywałoby określenie „grodzisko".

Najsłynniejszym zabytkiem tego miejsca jest Pedra Formosa, bogato rzeźbiona granitowa płyta, która stanowiła wejście do rytualnej łaźni. Otwór jest tak mały, że każdy, kto chciał wejść do środka, musiał przeczołgać się na czworakach, prawdopodobnie jako celowy akt przejścia lub oczyszczenia. Oryginał znajduje się dziś w Museu Martins Sarmento w Guimarães, które nosi imię dziewiętnastowiecznego archeologa, którego staranne wykopaliska w Briteiros wyznaczyły standard dla całej portugalskiej archeologii.

Najciekawsze jest dla mnie to, jak wiele tu wciąż działa. Kamienne kanały odwadniające wykute w uliczkach ponad dwa tysiące lat temu nadal odprowadzają deszczówkę w dół zbocza po burzy. A jeśli przykucniesz przy jednym z wejść, poszukaj wyrytych na framugach symboli solarnych, znaków ochronnych, które łączą to ciche wzgórze w północnej Portugalii z celtyckimi tradycjami spotykanymi w całej przedrzymskiej Europie.

Budowa tej bazyliki trwała blisko sto lat, od 1825 do 1910 roku, i całą tę historię da się wyczytać z kamienia. Fundamenty są klasycystyczne, ale im wyżej wędruje wzrok, tym wyraźniej styl ustępuje miejsca neomanuelińskim i romantycznym ozdobom, dziełu kolejnych pokoleń kamieniarzy, których drobne różnice w rzeźbieniu i odcieniu kamienia są widoczne do dziś.

Większość odwiedzających przyciąga jednak to, co znajduje się w środku: nietknięte rozkładem ciało São Torcato, biskupa, który według przekazów poniósł śmierć męczeńską z rąk Maurów w 719 roku, wystawione w relikwiarzu o szklanych ścianach i ubrane w liturgiczne szaty, które co jakiś czas się zmienia. To jedna z tych rzeczy, które albo głęboko poruszają, albo głęboko niepokoją, zależnie od usposobienia. Obok znajduje się sala z wotami, woskowymi częściami ciała, fotografiami i listami od tych, którzy wierzą, że święty wstawił się za nimi. To surowy wgląd w portugalską pobożność ludową, jakiego nie znajdziesz w żadnym muzeum.

Co roku w lipcu plac przed bazyliką wypełniają tysiące pielgrzymów podczas Romaria de São Torcato, jednej z najstarszych tradycyjnych pielgrzymek w północnej Portugalii.

Małe uzdrowisko nad rzeką Ave, którego wody termalne przyciągają gości od blisko dwóch tysięcy lat. Pierwsi byli tu Rzymianie, a granitowy ołtarz poświęcony cesarzowi Trajanowi, datowany na 103 rok, przetrwał do dziś, stanowiąc w gruncie rzeczy liczącą 1900 lat rekomendację tutejszych wód. Ruiny pierwotnych rzymskich term, z basenami i zbiornikami wyłożonymi cegłą, odkryto podczas dziewiętnastowiecznych wykopalisk.

Współczesne obiekty uzdrowiskowe pochodzą z tego samego okresu i powstały wokół bogatych w siarkę źródeł, które wypływają w temperaturze 32°C i od dawna uchodziły za skuteczne w leczeniu chorób skóry. Park nad rzeką Ave wart jest spaceru sam w sobie: ma około 20 hektarów i rzeczną plażę, na której mieszkańcy spotykają się latem od pokoleń.